چشم‌انداز و راهبرد توسعه شهر دماوند

شهر زیبای دماوند

شهر دماوند یکی از زیباترین شهرهای استان تهران است. وجود ییلاقات سرسبز و خوش آب و هوا ، دره های زیبا، قلل سفید، دامنه های سرسبز، دشتهای غرق لاله میان کوهها ، چشمه های گوارای آب معدنی ، زمینهای حاصلخیز، هوای پاک و لطیف و حیات بخش ، وجود باغاتی با شاخه های درهم تنیده و پر میوه و سایه های بهم پیوسته ، نهرهای روان و همچنین وجود مردم خون گرم وصمیمی این شهر، همگی شرایطی را در این اقلیم فراهم آورده که آن را به سرزمینی استثنایی و رویایی تبدیل کرده است.

9
Picture1
2
3
IMG_2597
1
15876690
IMG_2594
11
10

این شهر در استان تهران و با فاصله ی تقریبی ۷۰ كیلومتر از آن قرار دارد . در ۵۲ درجه و ۳ دقیقه طول شرقی و ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه عرض شمالی .ارتفاع این شهر از سطح دریا حدود ۲۰۰۰ متر می باشد. به طور کلی جزو مناطق ییلاقی اطراف‌ تهران بوده و در دامنه کوه های دماوند قرار گرفته است. به علت موقعیت جغرافیایی و ییلاقی بودن آن و همچنین قرار گرفتن در مسیر راه اصلی تهران – فیروزکوه – مازندران، این شهر از موقعیت ویژه ای برخوردار است.

چشمه های گوارا موجبات استقرار جمعیت را از حدود ده هزار سال پیش در خود فراهم كرده است. تنوع آب و هوا و به تبع آن پوشش گیاهی و محصولات كشاورزی ، شرایطی را در این منطقه فراهم آورده است كه همزمان با كاشتن انواع محصولات سردسیری نظیر انواع گل های تزیینی و میوه هایی مانند گردو و سیب را به همراه محصولات گرمسیری مانند گندم و جو و انار و انجیر در كنار گله های بزرگ گوسفند و كندوهای پرورش زنبور عسل فراهم كرده است.

چشم انداز و توسعه راهبردی شهر دماوند

شهر دماوند نیز می‌تواند هم‌صدا با سایر شهرها و استان‌های پیشرو، تصویر مطلوب خود در افق ۱۴۱۴ را به تصویر کشیده و علاوه بر این که سهم خود را در تحقق چشم‌انداز بزرگ کشور معین می‌کند، هویت و فلسفه خود را نیز تعیین کرده و نقش و جایگاه خود را در شبکه شهرهای ایران اسلامی معین کند. اساساً امروزه توسعه شهرها در غیاب یک چشم‌انداز بزرگ و الهام‌بخش، نامتوازن و بی‌سرانجام خواهد بود. اما از آن‌جا که توسعه شهر به عنوان یک پدیده چندبعدی، مستلزم نگاه جامع به همه ابعاد آن می‌باشد، تدوین چشم‌انداز بلندمدت آن‌ بدون حضور و مشارکت حداکثری کلیه ذی‌نفعان از اثربخشی لازم برخوردار نیست. بر همین اساس، در فرایندهای نوین تدوین چشم‌اندازهای شهری از رویکردی موسوم به “آینده‌نگاری” استفاده می‌شود که مشارکت طیف گسترده‌ای از ذی‌نفعان، از مدیران استانی و شهری تا صاحب‌نظران و کارشناسان و حتی شهروندان را جلب می‌کند. مطالعه تطبیقی بسیاری از شهرهای تراز اول جهان مانند ملبورن استرالیا، حاکی از همین موضوع می‌باشد.

از این رو شهرداری شهر دماوند به همراه چند تن از اعضای هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی تهران در صدد تدوین سند چشم‌انداز شهر دماوند در افق ۱۴۱۴ با مشارکت طیف کثیری از ذی‌نفعان شهر، از مدیران و صاحب‌نظران برجسته گرفته تا شهروندان برامده است.در این راستا بخش‌های مختلف شهر دماوند توسط تیم تهیه کننده طرح به صورت جامع مورد مطالعه قرار گرفته و در راستای بهبود وضع شهر و ارتقاء شاخص‌های هر بخش‌، اهداف‌، راهبردها و جهت‌گیری‌های کلان آینده مشخص می گردد .

مفهوم و جایگاه چشم‌انداز و راهبرد شهری

کیفیت “چشم ­انداز” شهرها و محلات و فرایند تدوین آن، نقشی کلیدی در تعیین سرنوشت اقتصادی، اجتماعی و کالبدی آن‌ها ایفا می‌کند. این امر موجب شده است که چشم­ اندازسازی به یک فعالیت ویژه و پراهمیت در فرایند برنامه‌ریزی و طراحی شهری بدل شود؛ به گونه‌ای که شاید بتوان “چشم ­اندازسازی” را “قلب” این فرایند دانست.

‏در ادبیات برنامه‌ریزی راهبردی، تعاریف متعددی از “چشم ­انداز” ارایه شده است. تعاریفی که از این مفهوم در حوزه برنامه‌ریزی راهبردی بنگاهی مطرح شده، عمدتاً ناظر بر “تصویر مقصد نهایی بنگاه در راستای ماموریت ذاتی (Mission) بنگاه مزبور” است. با سرایت تکنیک ­ها و مفاهیم برنامه­ ریزی راهبردی از بنگاه‌های بخش خصوصی به حوزه برنامه ­ریزی دولتی و عمومی (از جمله در حیطه برنامه ­ریزی شهری) برخی از مفاهیم کلیدی همچون “چشم ­انداز” اینک در مورد موجودیت‌های فضایی مانند شهر، محله و منطقه نیز کاربرد گسترده‌ای یافته ­اند.

در حوزه شهری، چشم­ انداز شهر بیان وضعیت ایده­ آلی است که جامعه امید دارد در آینده به آن نایل آید. چنین چشم­ اندازی باید میان کل جامعه مشترک باشد؛ به گونه ­ای که به مفهوم واقعی کلمه بتوان آن را “از آن همه ما” دانست. در این تعریف دو ویژگی دیگر از مفهوم چشم ­انداز که عبارتند از “آرمانگرایانه‌بودن” و “مشترک و از آن همه بودن” چشم­ انداز مورد تاکید قرار گرفته است.

‏بر مبنای یک تعریف دیگر، “چشم ­انداز شهر تصویر ذهنی چهره‌‌ای است که شهروندان می‌خواهند شهرشان در آینده ـ مثلاً ٢٠ ‏سال دیگر ـ داشته باشد”. بر مبنای این تعریف، چشم ­انداز معادل “تصویر ذهنی” است، اما نه منظر ذهنی کنونی شهر، بلکه منظر ذهنی آینده آن.

یکی از منابع پر مراجعه طراحی شهری، یعنی کتاب “به کمک طراحی”، چشم‌انداز را چنین تعریف می‌کند: “چشم ­انداز تصویری است از مقصد نهایی یک برنامه که مجموعه اهداف برنامه را مشترکاً به شنونده انتقال می­دهند”. در این تعریف رابطه میان چشم­ انداز و اهداف یک برنامه به خوبی ترسیم شده و چشم ­انداز، همانا تصویری قلمداد شده که مجموعه اهداف برنامه را به طور یکپارچه به فرد القا می­کنند.

گاهاً “چشم ­انداز” در قالب تمثیل به یک “سفر” تشیبه شده است. در چارچوب این تمثیل، “چشم ­انداز یک سفر ذهنی است که از قلمرو شناخته­ ها به مرز ناشناخته­ ها صورت می­گیرد؛ آفرینش تصویری از آینده است که بر پایه واقعیت­ها، امیدها، مخاطرات و فرصت­های حال صورت می‌پذیرد. چشم ­انداز به جامعه و شهر در استفاده از فرصت­های موجود و خلق فرصت­ های جدید یاری رسانده و به جامعه کمک می­ کند تا برنامه تغییر خویش و واکنش به تغییرات محیط خارجی را تنظیم نماید”.

بر مبنای این تعاریف، اکنون می‌توان گفت چشم‌انداز شهر:

  • توصیفی روشن و اجمالی از شهری است که می‌خواهیم در آینده بلندمدت داشته باشیم.
  • بیان ویژگی­ هایی است که به شهر تصویری قابل ادراک و متمایز می‌بخشد.
  • مجموعه‌ای از ارزش­هاست که تصمیم‌گیری­ های آتی شهر را هدایت نماید.

به طور خلاصه و در یک جمله می­توان گفت “چشم ­انداز چیزی است که موجب تفاوت شهرها و محلات می‌شود». اما چرا یک شهر باید دست به کار چشم ­اندازسازی و تدوین راهبرد توسعه شهری شود؟ چرا شهر نباید سرنوشت خویش را به دست بازار و نیروهای دیوان‌سالار روزمره بسپارد؟ راهبرد توسعه شهری در این زمینه چندین مزیت دارد:

  • ذی‌نفعان را به سرمایه‌گذاری ترغیب نموده و باعث می‌شود که طبق یک چشم انداز خاص عمل کنند و به صورت مؤثرتری به یک مسیر مشخص سوق داده شوند.
  • اختصاص منابع به چندین موضوع راهبردی و مهم، از لحاظ هزینه‌ای به صرفه‌تر و مؤثرتر خواهد بود.
  • به شهر این امکان را می‌دهد که شوک‌ها و تغییرات سریع آینده را پیش‌بینی نموده و شناخت خود را نسبت به واکنش ذی‌نفعان تحت تأثیر گزینه‌های متنوع به سطح بالایی ارتقاء بخشد.
  • به شهر این امکان را می‌دهد که میزان، نوع و مسیر رشد کالبدی را پیش‌بینی کرده و زیرساخت‌های اساسی رشد را توسعه دهد (اتحادیه شهرها، ۱۳۸۹، ۸۰).

مطابق ادبیات مدیریت و برنامه‌ریزی استراتژیک، چشم‌انداز سمت و سوی حرکت و غایب مطلوب را نشان می‌دهد، و راهبرد، راه و روش رسیدن به آن و تحقق وضعیت مطلوب را بازگو می‌کند. نکته کلیدی آن است که فرایند مدیریت استراتژیک حالت چرخه‌ای دارد و بعد از اجرا و کنترل، نوبت به بازخورد و اصلاح چشم‌انداز می‌رسد. بنابراین، گرچه تدوین چشم‌انداز شهر یک “پروژه” است که فی‌المثل ظرف ۸ تا ۱۰ ماه انجام می‌شود، اما باب چشم‌انداز و گفتگوی راهبردی حول آن نمی‌‌تواند و نباید هیچگاه بسته شود.